Yıpranma Payı Olan Meslekler: Kimler Fiili Hizmet Zammı Alır?

Yıpranma Payı Olan Meslekler: Kimler Fiili Hizmet Zammı Alır?

Yazar: Eyüp Tulûhan ETKER · Son Güncelleme: Kasım 2026

Yıpranma payı (fiili hizmet süresi zammı) olan meslekler, 5510 sayılı Kanun’un 40. maddesindeki tabloda tek tek sayılan ağır ve yıpratıcı işlerdir; başlıcaları yer altı maden işleri, sağlık çalışanları, metal ve döküm işleri, basın-yayın (gazeteciler), Türk Silahlı Kuvvetleri, emniyet ve itfaiye gibi görevlerdir. Listede olmayan bir meslek, ne kadar ağır olursa olsun bu haktan yararlanamaz.
Bu konu, İş ve Meslek Danışmanı Seviye 6 yeterliliğindeki sosyal güvenlik (5510) bilgisinin pratik bir uygulamasıdır.

• Dayanak: 5510 sayılı Kanun md.40 tablosu.
• En yüksek (180 gün): Yer altı maden işleri.
• 90 gün grubu: TSK, emniyet, MİT, gazeteciler, metal/radyoaktif işler.
• 60 gün grubu: Sağlık çalışanları, cam, çimento, döküm, itfaiye.
• Kural: Yalnızca tabloda sayılan işler; “her ağır iş” değil.

Yıpranma Payı Olan Meslekler Nasıl Belirlenir?

Yıpranma payından yararlanacak meslekler, kişinin unvanına göre değil, 5510 md.40’taki tabloda sayılan iş, işyeri ve görevlere göre belirlenir. Tablo; işin niteliğine göre her 360 güne eklenecek gün sayısını (60, 90 veya 180) de ayrı ayrı gösterir. Fiili hizmet zammının genel mantığı için fiili hizmet zammı (yıpranma payı) nedir yazımıza bakabilirsiniz.

180 Gün Eklenen İşler

En yüksek kademe, yer altı maden işleridir. Bu işlerde her 360 güne 180 gün eklenir ve yaş haddinden indirimde genel 3 yıl sınırının temel istisnası bu gruptur.

• Maden (yer altı) işleri: Kömür ve diğer maden ocaklarında yer altında çalışanlar.

90 Gün Eklenen İşler

İkinci kademe, yüksek risk içeren sınai ve kamu görevlerini kapsar.

• Demir-çelik fabrikaları, cıva ve asit üretimi,
• Radyoaktif ve radyoiyonizan maddelerle çalışma,
• Su altında veya basınçlı hava içinde çalışma (dalgıçlar),
• Türk Silahlı Kuvvetleri personeli,
• Emniyet ve polis hizmetleri, MİT mensupları,
• Basın kartı sahibi gazeteciler (basın-yayın).

60 Gün Eklenen İşler

Üçüncü kademe, ağır sanayi ve bazı kamu hizmetlerini kapsar.

• Kurşun ve arsenik işleri, cam fabrikaları,
• Çimento fabrikaları, kok fabrikaları ve termik santraller,
• Alüminyum ve döküm fabrikaları,
• İnsan sağlığına ilişkin işlerde çalışan sağlık personeli,
• İtfaiye ve yangın söndürme hizmetleri.

💡 Uygulama Notu: Sağlık çalışanlarının yıpranma payı, kanuna sonradan (6552 sayılı Kanun’la) eklenmiştir ve geçmişe değil, eklenme tarihinden sonrasına işler. Yani zammın başlangıç tarihi iş koluna göre farklılaşabilir.

⚠️ Önemli Uyarı: Yukarıdaki gruplandırma ve günler genel bilgi amaçlıdır; her iş kolunun kapsamı, koşulları ve tam gün sayısı 5510 md.40 tablosunda ayrı ayrı tanımlıdır ve değişebilir. Kendi mesleğiniz için kesin durumu md.40, ilgili yönetmelik ve SGK’dan teyit edin.

Hangi Meslekler Kapsam Dışıdır?

Ağır sayılsa bile tabloda adı geçmeyen işler yıpranma payı almaz. Ayrıca kapsamdaki bir işyerinde çalışsa dahi, fiilen ağır işi yapmayıp büro/idari görevde bulunan personel bu haktan yararlanamaz.

Sık Yapılan Hatalar

• Unvana bakmak. Hak, unvana değil tabloda sayılan işe bağlıdır.
• Her ağır işi dâhil sanmak. Yalnızca md.40 listesi geçerlidir.
• İdari personeli kapsamda saymak. Fiilen ağır iş yapılmıyorsa zam işlemez.
• Başlangıç tarihini atlamak. Bazı işlerde zam, sonradan eklendiği tarihten itibaren geçerlidir.

Sık Sorulan Sorular

Not: imdseviye6.com.tr bağımsız bir çalışma/deneme platformudur; resmî bir kurumun sitesi değildir. Kapsamdaki işler, gün sayıları ve koşullar mevzuatla değişebilir; kesin liste ve uygulama için 5510 md.40, ilgili yönetmelik ve SGK genelgelerini ya da SGK’yı esas alın.